Alternatieve visies op detentie – en hoe kunst hieraan bijdraagt

Door de jaren heen is niet alleen de criminaliteit maar ook de maatschappelijke blik op straffen en detentie veranderd. Zo kan bepaalde media-framing een sterk ‘wij-zij’-gevoel aanwakkeren, en wordt het humane aspect van gevangenen soms uit het oog verloren. Maar hoe komt iemand in deze situatie terecht? En past de architectuur van gevangenissen nog wel bij de huidige tijdgeest? Tijdens dit programma gaan kunstenaars, wetenschappers en een docent Strafrecht met elkaar in gesprek om het thema ‘misdaad en straf’ van verschillende kanten te belichten.

De veranderende publieke opinie heeft invloed op de rechten en vrijheden van gedetineerden. De maatschappelijke blik op gevangenen stuurt aan op dat zij harder gestraft moeten worden. In 2021 resulteerde dat in de nieuwe Wet Straffen en Beschermen, waarmee gedetineerden vrijheden moeten verdienen met het tonen van verantwoordelijk gedrag. Onder andere staat het recht op creativiteit onder druk, door bijvoorbeeld de wegbezuiniging van docenten beeldende vorming in gevangenissen. Deze wisselwerking tussen het maatschappelijke debat en ons rechtssysteem, en de rol van kunst in het reflecteren op deze processen, is tijdens dit programma onderwerp van gesprek.

Gabriela Petralia van de Amsterdam Law Hub leidt deze avond een interdisciplinair panelgesprek over de invloed die kunst kan hebben om het recht beter te begrijpen. Ze maakte hier een driedelige podcastserie over, en raakte specifiek geïntrigeerd door het onderwerp detentie. Een interdisciplinair panel betreedt aan de hand van gedocumenteerde audioverhalen van vrouwen uit Europese gevangenissen, de wereld van geanonimiseerde gedetineerden en de redenen waardoor zij geen plek vonden in de maatschappij. Ook onderzoeken zij de zichtbaarheid van machtsstructuren in de architectuur van gevangenismuren anno 2023. Strookt deze architectuur nog wel met de hedendaagse maatschappelijke blik op detentie, en wat zegt dat over hoe wij onze samenleving inrichten? En hoe onderzoek je als kunstenaar hoe de rechten van gedetineerden zich door de jaren heen ontwikkeld hebben? Een avond die draait rond het zichtbaar maken van juridische vraagstukken aan de hand van kunst, architectuur, wetenschap en onderwijs.

Dit programma is tot stand gekomen door de Amsterdam Law Hub van de UvA, in samenwerking met het onderzoeksconsortium van ‘Drive Change – Right to Challenge’, een onderzoek door Veronique Achoui van Restorative Justice (initiatiefnemer), Stichting TAAK, Restorative Justice en andere kunstenaars en cultuurmakers. Samen werken zij aan het in kaart brengen van de verwevenheid van sociale processen zoals uitsluiting met institutionele processen als rechtspraak, criminalisering en detentie in het Nederland van nu.

Over de sprekers

Theo Tegelaers is directeur en curator bij Stichting TAAK. Als antwoord op de bezuinigingen op de kunstsubsidies nam Theo in 2012 het initiatief voor de oprichting van TAAK, een kunstplatform dat midden in de samenleving wil staan. Stichting TAAK onderzoekt, ontwikkelt en realiseert nieuwe vormen van kunst in het publieke domein en alternatieve vormen van opdrachtgeverschap.

Arna Mačkić is architect bij architectuurstudio LA en houdt zich bezig met de bijdrage die architectuur kan leveren aan grote maatschappelijke thema’s, zoals de toegankelijkheid van gebouwen en de publieke ruimte. Ze werkte onder andere aan een project met vluchtelingen in de voormalige Bijlmerbajes.

Robert Glas is kunstenaar en richt zich op actoren betrokken bij de handhaving van de wet. Zo maakte hij samen met de architect van ‘De Schie’ en een oud-gevangene, en met behulp van een replica van een cel, een film over deze Rotterdamse gevangenis. Momenteel werkt hij aan een film over de strafrechtabolitionist prof. mr. Louk Hulsman (1923 – 2009).

Ulrike Möntmann is wetenschapper en kunstenaar. Zij documenteerde onder andere levensgeschiedenissen van drugsverslaafde vrouwen in Europese gevangenissen om deze groep, en de maatschappelijke systemen die aan hun situatie ten grondslag liggen, zichtbaar te maken. Zij onderzoekt in haar werk mogelijkheidsvoorwaarden om stemmen die doorgaans niet gehoord worden, tot een publieke aangelegenheid te maken.

Malou Hamers is docent Strafrecht aan de Universiteit van Amsterdam en is op dit moment betrokken bij het vak Sanctierecht. Door de huidige inrichting van het strafrecht en gevangenissen te problematiseren en te zoeken naar betekenisvollere alternatieven, wil ze bewustwording creëren onder de nieuwe generatie afgestudeerden. Zij hoopt in de toekomst onderzoek te kunnen doen naar de inrichting van het penitentiair systeem in Nederland.

Gabriela Petralia (moderator) is communicatieadviseur bij de Amsterdam Law Hub, onderdeel van de Faculteit der Rechtsgeleerdheid van de UvA. Ze gelooft in de kracht van taal, omdat woorden kunnen aanzetten tot nadenken, en je leren anders naar de wereld te kijken. Door haar teksten te combineren met kunst streeft ze naar nieuwe perspectieven op een rechtvaardiger rechtssysteem.